Pada 28 Mac 2025, kira-kira jam 12.50 tengah hari waktu tempatan, gempa bumi berukuran 7.7 magnitud menggegarkan kawasan berhampiran Sagaing di tengah Myanmar. Menjelang 1 April, angka korban sudah melepasi 2,900 orang dan sekitar 4,000 lagi cedera. Pusat Penyelarasan ASEAN untuk Bantuan Kemanusiaan bagi Pengurusan Bencana (AHA Centre) menaikkan amaran pusat operasi kecemasannya ke tahap merah. Lima negara anggota menghantar pesawat tentera di bawah ASEAN Militaries Ready Group on Humanitarian Assistance and Disaster Relief (AMRG on HADR). Antaranya pesawat A400M milik Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM).
Operasi itu membuktikan bahawa mekanisme ketenteraan ASEAN mampu bergerak apabila diperlukan. Pasukan Singapura dan Thailand tiba di Myanmar keesokan harinya, manakala pasukan Malaysia dan Vietnam sampai pada 30 Mac. Bagi operasi merentas sempadan, kelajuan itu sangat memberangsangkan. Namun bagi mangsa yang tertimbus di bawah runtuhan, jam-jam pertama selepas gegaran tetap ditentukan oleh mereka yang sudah sedia berada di lokasi.
Hakikat inilah yang diangkat oleh Menteri Pertahanan, Dato Seri Mohamed Khaled Nordin dalam ucapan pembukaan Mesyuarat Menteri-Menteri Pertahanan ASEAN (ADMM) ke-20 di Cebu, Filipina pada 28 Oktober 2026. Semangat setia kawan rakyat ASEAN ketika bencana, menurut beliau, mesti disepadankan dengan pencegahan dan kesiapsiagaan yang berterusan. Ancaman bukan tradisional kini sudah nyata dan berlaku berulang kali. Tindak balas ASEAN mesti bermula dengan rakyat, kemudian disokong keupayaan tempatan dan serantau yang kukuh. Beliau turut mengingatkan bahawa tiada negara anggota, tanpa mengira sumber yang dimiliki, mampu menangani cabaran ini secara bersendirian.
Susunan hujah itu wajar dibaca sebagai satu rantaian. Rakyat berada di hujung yang paling hampir dengan bencana, manakala mekanisme serantau berada di hujung yang paling jauh. Kekuatan rantaian itu ditentukan oleh sambungan antara kedua-dua hujung. Persoalan ini semakin kritikal apabila ADMM yang dilancarkan di Kuala Lumpur pada 2006 kini memasuki dekad ketiga. Menteri Pertahanan menegaskan bahawa ADMM mesti bersedia melakukan lebih daripada sekadar berdepan ancaman baharu dengan pendekatan lama. Ukuran kejayaannya, kata beliau, terletak pada keselamatan dan daya tahan yang benar-benar dihasilkan oleh kerjasama tersebut.
Penyelamat Pertama Ialah Jiran
Pengalaman Jepun memberikan bukti yang sukar dipertikaikan. Kertas Putih Pengurusan Bencana 2024 terbitan Pejabat Kabinet Jepun merekodkan bahawa dalam Gempa Bumi Besar Hanshin-Awaji pada 1995, kira-kira 27,000 orang yang tertimbus diselamatkan oleh jiran dan kumpulan setempat. Jumlah itu bersamaan 77.1 peratus. Selebihnya, sekitar 8,000 orang atau 22.9 peratus, diselamatkan oleh agensi penyelamat rasmi termasuk Pasukan Bela Diri Jepun.
Angka itu mengubah cara kita memahami kesiapsiagaan. Pesawat dan kapal tetap penting. Namun tempoh emas 72 jam pertama yang lazim dirujuk dalam operasi mencari dan menyelamat sebahagian besarnya diisi oleh orang awam. Jepun menterjemahkan pengajaran tersebut kepada prinsip ‘jijo’ dan ‘kyojo’, iaitu bantu diri dan bantu sesama, sebagai lapisan pertama sebelum bantuan awam atau ‘kojo’ tiba. Prinsip itu kini menjadi asas pendekatan pengurusan bencana Jepun, termasuk latihan kesiapsiagaan di peringkat komuniti.
Bagi Malaysia, asas dasarnya sudah tersedia. Kajian Separuh Penggal Kertas Putih Pertahanan (KSP KPP) meneruskan pendekatan Keseluruhan Kerajaan dan Keseluruhan Masyarakat (WOGOS), manakala Pertahanan Menyeluruh meletakkan rakyat sebagai sebahagian daripada daya tahan negara. Langkah seterusnya ialah menurunkan kerangka itu ke peringkat kampung dan taman perumahan. Latihan pemindahan dan peta risiko setempat wajar disediakan sebelum musim tengkujuh, sama pentingnya dengan penyediaan aset Angkatan Tentera Malaysia (ATM).
Bantuan Serantau Bergantung Pada Negara Penerima
Antara kedua-dua hujung rantaian itu terletak keupayaan nasional. Laporan Tahunan AHA Centre 2024 merekodkan 1,755 kejadian bencana di rantau ASEAN, menjejaskan kira-kira 43 juta orang dan memaksa 2.9 juta penduduk berpindah. Kerugian ekonominya dianggarkan USD3.4 bilion. Banjir sahaja mencatatkan 1,046 kejadian, hampir 60 peratus daripada keseluruhan. Dalam erti kata lain, hampir lima bencana berlaku setiap hari di rantau ini.
Dengan kekerapan sebegitu, kebanyakan bencana diurus sepenuhnya oleh agensi negara masing-masing. Mekanisme serantau hanya digerakkan apabila skala bencana melepasi kemampuan sesebuah negara. Malah, apabila digerakkan sekalipun, bantuan serantau bergerak sepantas negara penerima bersedia menerimanya. Pesawat tentera asing memerlukan kelulusan diplomatik untuk mendarat. Bekalan bantuan perlu melepasi kastam. Pasukan penyelamat pula memerlukan penyelaras tempatan yang tahu lokasi yang paling memerlukan mereka.
Malaysia mempunyai kelebihan yang wajar dimanfaatkan sepenuhnya. Depot Tindak Balas Kemanusiaan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNHRD) di Subang menjadi antara titik penghantaran bekalan ke Myanmar pada 2025. Kedudukan ini membuka peluang untuk Malaysia berperanan sebagai hab logistik bantuan serantau. Syaratnya, prosedur pelepasan dan koordinasi awam-tentera mesti dipermudahkan sejak awal dan diuji sebelum bencana sebenar berlaku.
Daripada Dokumen Kepada Kesiagaan
Di peringkat serantau, asasnya turut sudah diletakkan. Semasa ADMM ke-19 di Kuala Lumpur pada 31 Oktober 2025 di bawah kepengerusian Menteri Pertahanan, Prosedur Operasi Standard (SOP) AMRG on HADR dialu-alukan sebagai lampiran kepada Bab VI SASOP, iaitu prosedur standard ASEAN bagi operasi bantuan bencana bersama. Prinsip yang dipegang ialah ‘One ASEAN, One Response’. Kertas konsep Latihan Mencari dan Menyelamat Pertahanan ASEAN (ADSARX) turut diterima pakai.
Latihan bersama juga semakin besar. Exercise Trident Resolve di Banten, Indonesia pada 20 hingga 26 September 2026 menghimpunkan kira-kira 2,200 anggota tentera dan pegawai awam dari 19 negara. Buat pertama kalinya, tiga Kumpulan Kerja Pakar (EWG) Mesyuarat Menteri-Menteri Pertahanan ASEAN-Plus (ADMM-Plus) bergabung dalam satu latihan lapangan, termasuk EWG keselamatan siber. Senarionya ialah gempa bumi yang disusuli letusan Anak Krakatau dan tsunami.
Namun dokumen dan latihan hanya separuh daripada jawapan. Separuh lagi terletak pada kesediaan negara anggota mengikat komitmen yang boleh diukur. Setiap negara wajar menetapkan aset siap sedia yang boleh digerakkan dalam tempoh 24 jam, lengkap dengan kelulusan diplomatik dan pelepasan kastam yang dipersetujui lebih awal. Tanpa komitmen sebegitu, SOP akan kekal sebagai prosedur di atas kertas dan kelajuan bantuan terus bergantung pada rundingan yang dibuat ketika bencana sedang berlaku.
Menteri Pertahanan meletakkan rakyat di hujung hadapan kesiapsiagaan serantau dan susunan itu tepat. ADMM genap 20 tahun pada 2026. Dan dua dekad kerjasama telah membina kepercayaan sesama anggota. Kepercayaan itu kini perlu ditukar menjadi kesiagaan yang dapat dirasai mangsa di lapangan. Kesiapsiagaan rakyat di peringkat kampung pula mesti dibina seiring dengan aset tentera di peringkat serantau.
Bencana bergerak lebih pantas daripada mesyuarat. ASEAN mesti bersiap lebih awal daripada bencana.
